‏- به دور و بر خودتان نگاه کنید. ببینید چه کسانی را در حوزه جدیدی که وارد آن ‏شده‌اید ‏می‌شناسید. مثلا ممکن است وارد حوزه آموزش شده باشید و دو تا پسر ‏مدرسه‌ای دور و برتان می‌شناسید و دوستی هم دارید که معلم است. می‌توانید با آنها ‏صحبت کنید، حتی همین آدم‌ها ‏می‌توانند به شما بگویند که در حوزه ‌تان چه خبر است. ‏در بین گفته‌های همین آدم‌ها می‌توانید نقل قول های طلایی پیدا کنید.‏
‏
‏- جای دیگری که می‌توانید منابع خوب را پیدا کنید روزنامه‌ها هستند. ببینید، ‏خبرگزاری‌ها و ‏روزنامه‌ها سراغ چه کسانی می‌روند و از چه کسانی نام می‌برند. نام ‏منابعی که با مطبوعات ‏صحبت می‌کنند بیشتر از همه در خود مطبوعات پیدا می‌شود.‏
‏
‏- در نشست‌ها و کنفرانس‌ها شرکت کنید و بولتن‌های داخلی‌ مربوط به حوزه‌تان را ‏بخوانید.‏
‏
‏- جستجو در اینترنت یا سایت دانشگاه‌ها یکی دیگر از کارهای به درد بخور است. در ‏‏دانشگاه‌ها می‌توانید کلی کارشناس و استاد و متخصص پیدا کنید که همه‌شان می‌توانند ‏از زوایای ‏مختلف درباره مسائل حوزه شما اظهار نظر کنند یا به شما اطلاعات بدهند.‏
‏
‏- با دفاتر روابط عمومی‌ها تماس بگیرید و از آن‌ها بخواهید به شما اشخاصی را ‏معرفی کنند. ‏چه داخل سازمانی که در آن کار می‌کنند و چه خارج از آن.‏

باید هر گفته‌ای را با منبع‌اش ذکر کنید مگر آن که: ‏

‏- آن اطلاعات موثق (‏Established_information‏) باشد (مثلا نتیجه بازی فوتبال ‏دو تیم ‏که نیازی نیست آن را از زبان مربی تیم یا رییس ورزشگاه ذکر کنید، یا ‏بمب‌باران هسته‌ای ژاپن در پایان جنگ جهانی دوم).‏
‏
‏- آن اطلاعات به طور کامل در دسترس عموم باشد، مثل مدارکی که در دادگاه‌های ‏علنی ‏مطرح می‌شود.‏

‏- وقتی که خود گزارشگر یا عکاس موسسه خبری در صحنه باشد. مثلا به چشم ‏خودش دیده باشد ‏که پلیس تظاهرکننده‌ها را کتک زده است.‏

همچنین نیازی ندارید اطلاعات بدیهی را با منبع‌شان ذکر کنید: یک تحلیل‌گر ‏نظامی ‏گفت، «انهدام نیمی از ارتش رم اتفاق بسیار بدی است.»‏


در دایره المعارف ویکی پیدیا درباره دزدی مطلب آمده، «هر ایده ای که متعلق به دیگری باشد باید با ذکر منبع بیاید.»

در این دایره‌المعارف همچنین آمده، «ایرادی ندارد که چند پاراگراف از متن یک کتاب ‏یا گزارش در مطلبی دیگر آورده شود، اما اگر منبع این مطالب ذکر نشود، این کار ‏دزدی است.»‏

منابع باید، اول از همه، وزن و اعتبار داشته باشند. اگر حوزه شما نظامی است، باید با ‏‏بالاترین رتبه‌های ارتش صحبت کنید. صحبت با رده‌های پایین هم مهم است؛ چون به ‏شما نگاه می‌دهد و از خیلی از ‏مسایل آگاهتان می‌کند. وقتی منبع‌تان وزن و اعتبار ‏داشته باشد خبرتان هم وزن ‏و اعتبار می‌گیرد. پس همیشه دنبال آدم بزرگ‌ها باشید.‏

یکی از بهترین منابع روزنامه‌نگار یا عکاسی است که در موسسه شما کار می‌کند، ‏البته زمانی ‏منبع خبر تلقی می‌شود که خودش در صحنه حضور داشته باشد.‏

وقتی منبعی را پیدا کردید، باید با او مذاکره کنید که دوست دارد نام و ‏سمتش چطور ‏منعکس شود. برخی از منابع به خاطر ترس از مدیرانشان یا به خاطر اطلاعات ‏‏حساسی که در اختیار می‌گذارند تمایلی به افشای نام خود ندارند.‏

در روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها اغلب به سه شکل اطلاعات به خبرنگار منتقل می‌شود. ‏البته ‏تعاریف بنا به کشور و نزد منابع مقداری متفاوت است. ‏

انتشار اطلاعات با ذکر منبع (‏On the Record‏)‏: اگر اطلاعات بر این مبنا داده شود ‏می‌توانید اطلاعات ‏را منتشر کنید و منبع آن را هم بنویسید.‏

انتشار اطلاعات بدون ذکر منبع (‏Off the Record‏)‏: اطلاعات را می‌توانید منتشر ‏کنید، اما درباره این که ‏نام و سمت منبع را چطور بیاورید باید با منبع وارد مذاکره ‏بشوید (سخنگوی دولت، دیپلمات ‏غربی، یک مقام ارشد شرکت، یک تحلیل گر ‏اقتصادی، ...)‏

حتما با منبع خود صحبت کنید و به توافق برسید که نام و سمت او را چطور بیاورید. ‏اگر ‏این کار را خوب انجام بدهید منبع‌تان را برای همیشه برای خودتان نگه می دارید. ‏اگر نه، بار ‏دیگر باید به سراغ منبع دیگری بروید.‏

اطلاعات غیرقابل انتشار (‏Background‏): به این معنا است که منبع اجازه نمی‌دهد ‏حتی یک جمله از ‏گفته‌هایش را منتشر کنید، مگر این که شما آن اطلاعات را از جای ‏دیگری به دست بیاورید یا چند روز دیرتر آن اطلاعات را منتشر کنید. (در ایران به ‏جای ‏این عبارت اغلب گفته می‌شود «فقط برای این می‌گویم که بدانید» یا «فقط برای ‏خودتان می‌گویم.»‏

نکته: منابع اغلب تعریف خودشان را از ‏On the Record‏ یا ‏Off the record‏ یا ‏‏Background‏ دارند. برای همین بهتر از همه این است همیشه با منبع خود ‏درباره ‏نام و سمتش و اجازه انتشار اطلاعات مذاکره کنید.‏

مطمئن بشوید که شما و منبع‌تان با این موضوع کنار آمده‌اید و با آسودگی خاطر گفت ‏و گو را ‏انجام می‌دهید.‏

یکی از دبیران رویترز می‌گوید، همیشه بهتر است چانه‌زنی درباره نام و سمت را قبل ‏از گفت و گو ‏انجام بدهید. او می‌گوید، «وقتی منابع اطلاعاتی را در میان می‌گذارند ‏تازه نگران می‌شوند که چه ‏گفته‌اند.»‏

منابع حاضر نیستند نامشان را بیاورید، اما می‌توانید نام مجموعه‌ای را ذکر کنید که در ‏آن کار ‏می‌کنند.‏

از کلی گویی، به خصوص آن جا که به آوردن منابع مربوط می‌شود، پرهیز کنید.‏

خبرهای خود را بر مبنای «گزارش‌ها حاکی از آن است» یا «گزارش‌های تایید نشده ‏‏می‌گویند» ننویسید. عبارت «گزارش‌های تایید نشده» به درد کسی نمی‌خورد و محکم ‏نیست. ‏درست مثل این است که بگویید، «توی تاکسی نشسته بودم و می‌گفتند، ...» این ‏جور موقع‌ها ‏می‌توانید یک منبع قوی پیدا بکنید، اگر چه آن منبع اطلاعات را تایید ‏نکند. ‏

مثلا:‏
‏«وزیر گفت نمی‌تواند تائید کند که 100 نفر کشته شده باشند.»‏

اگر در لید خبر یا در تیتر می‌گویید، «چنان که گزارش می‌شود» در متن خبر باید ‏توضیح بدهید که این ‏گزارش‌ها از کجا آمده است.‏


همچنین عبارت منفعل «چنین به نظر می‌رسد» به کسی کمک نمی‌کند. تنها این ‏سیگنال را به ‏خواننده می‌فرستد که خودم هم درست نمی‌دانم چه اتفاقی افتاد.‏

چند نکته‏

‏- وقتی کسی به شما می‌گوید که فلانی چه نظری داشته است، آن نظر را منعکس ‏نکنید، مگر ‏با خود آن شخص سوم صحبت کرده باشید.‏

‏- «ادعا می‌شود» یا «ادعا می‌کند» عبارتی است که وقتی کسی شخص یا موسسه ‏دیگری را ‏متهم می‌کند به کار می‌برید. باید خود را از قضیه بیرون بکشید و حواستان ‏باشد که خودتان کسی ‏را متهم نکنید. باید بگویید چه منبعی چه کسی یا چه موسسه‌ای ‏را متهم کرده است.‏

در جمع‌آوری اولیه اطلاعات همیشه سعی کنید حداقل دو منبع داشته باشید. با رجوع ‏به دو منبع مختلف (‏Double_Checking‏) مطمئن ‏شوید که اطلاعات صحیح است.‏

اطلاعاتی را که به دست می‌آورید ثبت کنید: یا آن را یادداشت کنید یا وارد کامپیوتر ‏کنید یا ‏از ضبط صوت استفاده کنید.‏

‏ اگر از ضبط صوت استفاده می‌کنید قبل از آن از منبع اجازه بگیرید.‏

ضبط آدم‌ها را می‌ترساند و آدم‌ها هم اغلب سختشان است جلوی میکروفن صحبت ‏کنند. ‏
مارکز می‌گوید، وقتی جلوی آدم‌ها میکروفن می‌گذارد آن‌ها جور دیگری با شما ‏صحبت ‏می‌کنند.‏

سعی کنید منبع را ترغیب کنید که اگر حرف‌هایش ضبط بشود بهتر است. مثلا بگویید، ‏‏«هم برای ‏شما و هم برای من، بهتر است ضبط کنم؛ چون حرف‌هایتان دقیق‌تر ‏منعکس می‌شود.» کسانی که دایم با مطبوعات کار می‌کنند ‏ترجیح می‌دهند که ‏حرف‌هایشان ضبط بشود.‏

وقتی گفته‌ها را ضبط می‌کنید، در همین حال یادداشت هم بردارید. بسیاری از ‏خبرنگارها وقتی ‏ضبط را روشن می‌کنند حافظه‌شان خاموش می‌شود و اگر ضبط ‏ایراد پیدا کرده باشد، تمام ‏مصاحبه را از دست می‌دهند.‏

دو نکته اخلاقی:‏

‏1. بعضی وقت‌ها خبرنگارها ضبط را در جیبشان می‌گذارند یا با دوربین مخفی ‏فیلم‌برداری ‏می‌کنند. این‌ها مسایلی اخلاقی است که خودتان باید درباره‌شان تصمیم ‏بگیرید. اما اساس ‏کار این است: اگر مسئله‌ای به منافع مردم (‏Public Interest‏)‏ ‏مربوط باشد شما مجاز هستید مصاحبه‌ای را مخفیانه ضبط کنید.‏

‏2. اگر به کسی گفته‌اید روزنامه‌نگار هستید او باید این را بداند که دارد با یک ‏روزنامه‌نگار ‏صحبت می‌کند حتی اگر مصاحبه تمام شده باشد. اگر در این بین ‏صحبتی می‌شود که ارزش خبری دارد، به هر حال گوش یک ‏روزنامه‌نگار آن را ‏می‌شنود و منبع خبر هم می‌دانسته که دارد با یک روزنامه نگار صحبت ‏می‌کند. پس ‏ذکر آن اطلاعات بر مبنای قراری که راجع به آوردن نام و سمتش با او گذاشته‌اید ‏‏ایرادی ندارد.‏

یکی از اساتید رویترز می‌گوید، «ما هیچ‌وقت ‏در مرخصی (‏Off-duty‏)‏ نیستیم. یعنی ‏یک روزنامه‌نگار همیشه ‏روزنامه‌نگار است و نمی‌تواند ساعت پنج بعد از ظهر که ‏کارش تمام شد، گوش‌ها و چشم‌هایش را ببندد و ‏دیگر نبیند و نشنود.‏»‏

در مورد خبرهایی درباره پیشرفت های چشمگیر- به خصوص درباره کشف داورهای جدید- حواس خود را حسابی جمع کنید. شارلاتان ها دور و برتان پر هستند و دوای هر دردی را پیدا کرده اند. از خودتان بپرسید: آیا ممکن است کسی قصد داشته باشد با انتشار این خبر پول به جیب بزند. بهتر است چنین خبرهایی اول در نشریات معتبر علمی چاپ بشوند تا اعتبارشان تایید بشود. مثل Nature یا Science.

باید به منابع احترام بگذارید (نه این که به آنها حمله کنید که چرا اطلاعات نمی‌دهند) و ‏به آن ‏ها تضمین بدهید با آن‌ها با رعایت انصاف برخورد خواهید کرد. سر قول‌تان ‏بایستید و اگر ‏اطلاعاتی را ‏Off the record ‎‏ یا به عنوان ‏Background‏ گرفته‌اید ‏بر همان مبنا هم آن‌را چاپ ‏کنید.‏

نوع رابطه با منبع مثل یک رابطه تجاری است که بر اساس منافع دو طرف بنا شده و ‏باید به ‏صورت درازمدت به آن نگاه کرد.‏

به خاطر داشته باشید خبرنویسی تنها درباره این نیست که اطلاعات صحیح را ‏بنویسید. گاهی ‏از صحت اطلاعات هنوز مطمئن نیستید. اما اگر در خبرتان مشخص ‏کنید که از صحت اطلاعات هنوز ‏یقین ندارید، آن‌وقت کار خود را درست انجام ‏داده‌اید.‏

تا جایی که ممکن است برای خواننده توضیح بدهید که آن اطلاعات از کجا آمده و آن ‏را ‏چطور به دست آورده‌اید: آیا به خود شما گفته‌اند، در یک بیانیه اعلام شده یا به ‏طور جمعی در ‏یک نشست خبری به خبرنگارها گفته‌اند. تا می‌توانید از کلی‌گویی ‏پرهیز کنید. هر چه در منبع ‏نویسی دقیق‌تر باشید، اعتبار اطلاعات و خبری که ‏نوشته‌اید بالا می‌رود.‏

رمز کار این است: همه چیز را توضیح بدهید. اگر اطلاعاتی دقیق نیست توضیح ‏بدهید که این ‏اطلاعات دقیق نیست. اگر دو تا آمار وجود دارد، مثلا زلزله‌ای آمده و ‏دولت یک ‏آمار را اعلام می‌کند و صلیب سرخ یک آمار دیگر را، هر دو آمار را ‏بیاورید و توضیح بدهید که ‏آمارهای مختلفی وجود دارد، صلیب سرخ این را می‌گوید ‏و دولت آن‌را. ‏

در چنین مواردی هیچ‌وقت خودتان قضاوت نکنید که کدام آمار صحیح‌تر است.‏

ممکن است با سفیر آلمان، که یکی از سه کشور اروپایی طرف مذاکره با ایران است، ‏‏صحبت کنید و او اطلاعاتی در اختیار شما بگذارد، اما تقاضا کند نامش را ننویسید.‏

می‌توانید به جای ‏این که به طور کلی بنویسید «یک مقام دیپلماتیک» گفت، دایره ‏تنگ‌تری را انتخاب کنید و ‏بنویسید «یک دیپلمات غربی» گفت. یا حتی سر دایره ‏تنگ‌تری توافق کنید، «یک دیپلمات ‏اروپایی مقیم تهران که به مذاکرات هسته‌ای ‏نزدیک است» گفت و الی آخر.‏

این روش اغلب جواب می‌دهد و به اطلاعاتی که منتشر می‌کنید اعتبار بیشتری ‏می‌بخشد.‏

شاخه اول: سفیر آلمان در تهران.‏
شاخه دوم: سفیر یکی از سه کشور اروپایی طرف مذاکره با ایران.‏
شاخه سوم: یکی از سفرای اروپایی مقیم تهران.‏
شاخه چهارم: یک دیپلمات غربی.‏

یا

شاخه اول: علاءالدین بروجردی رییس کمیسیون سیاست خارجی مجلس شورای ‏اسلامی.‏
شاخه دوم: یکی از اعضای کمیسیون سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی.‏
شاخه سوم: یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی.‏

از این روش استفاده کنید و سر آن چانه بزنید تا وقتی کسی می‌گوید نامش را نیاورید ‏مجبور ‏نباشید در خبرتان بنویسید: «یک مقام ناشناس گفت.» می‌توانید دایره مسئولیت ‏او را بزرگ کنید تا ‏هویت‌اش حفظ شود اما در عین حال به خبری که می‌نویسید ‏اعتبار لازم را بدهد.‏

به هر حال، «یک دیپلمات» از «منابع دیپلماتیک» قوی‌تر است و یک «مقام دولتی» ‏از ‏‏«منابع دولتی.‏»‏

اگر پشت درهای بسته از مجلس خبرگان گزارش تهیه می‌کنید، بهتر است بگویید، ‏‏«یک ‏نماینده که در این نشست بود گفت» تا این که «یک نماینده گفت.» رمز کار این ‏است: تا جایی که ‏می‌توانید دایره کوچک‌تری دور منبع بکشید و تا جایی که می‌توانید ‏منبعی را بیاورید که به اتفاق ‏نزدیک‌تر بوده باشد.‏

اگر می‌نویسید، «یک کارشناس گفت» بنویسید چه نوع کارشناسی؟
از این عنوان‌ها استفاده نکنید چون بی‌معنا و زیادی کلی هستند:‏
‏-‏ عضو محفل یا یک عضو با نفوذ.‏
‏-‏ ناظران می‌گویند.‏
‏-‏ منابع موثق.‏
‏-‏ منابع آگاه.‏


توصیه رویترز: همیشه باید با منبع نویسی برای خواننده‌ها پیام بفرستید که اطلاعات ‏شما ‏قابل اعتماد است؛ چون آن‌را از جای خوبی گرفته‌اید.‏