تیر روز از فروردین ماه برابر با 13 فروردین در گاهشماری ایرانی

سخن پیرامون جشن «سیزده بدر»، همانند دیگر جشن های ملی و باستانی ایران، نیاز به پژوهش زیاد و مقدمه چینی ای طولانی دارد، به ویژه جشنی با این گستره ی برگزاری و سابقه ی طولانی که این پهنه و زمان تغییراتی ژرف در آیین ها و مراسم ویژه ی این روز ایجاد کرده است.
در این راستا کوشش بر این بوده است تا خردورزانه ترین و مستندترین گفتارها، نوشتارها و نگرش ها را در این زمینه گردآوری کنیم.
بهتر است در آغاز، پیشگفتاری پیرامون عدد 13 و روز سیزدهم و اینکه آیا این عدد و این روز در ایران و فرهنگ ایرانی نحوست داشته یا نه فراهم آوریم :

نخست باید به این موضوع توجه داشت که در فرهنگ ایرانی، هیچ یک از روزهای سال «نحس» و «بدیومن» یا «شوم» شمرده نشده، بلکه چنانچه می دانیم هر یک از روزهای هفته و ماه نام هایی زیبا و در ارتباط با یکی از مظاهر طبیعت یا ایزدان و امشاسپندان داشته و دارند،(نگاه کنید به نام روزهای ماه) و روز سیزدهم هر ماه خورشیدی در گاهشماری ایرانی نیز «تیر روز» نام دارد که از آن ِستاره ی تیشتر، ستاره ی باران آور می باشد و نیاکان فرهیخته ی ما از روی خجستگی، این روز را برای نخستین جشن تیرگان سال، انتخاب کرده اند.

همچنین در هیچ یک از متون کهن و هیچ دانشمند و نویسنده ای، از این روز به بدی یاد نکرده اند بلکه در بیشتر نوشتارها و کتاب ها، از سیزدهم نوروز با عنوان روزی فرخنده و خجسته نام برده اند.
برای نمونه کتاب «آثار الباقیه» جدولی برای سعد و نحس بودن روزها دارد که در آن جدول در مقابل روز سیزدهم نوروز کلمه ی «سعد» به معنی نیک و فرخنده آورده شده است.
اما پس از حمله ی تازیان به ایران از این رو که اعراب هفت روز در هر ماه را نحس می دانستند و سیزدهمین روز از هرماه نیز جز این روزها بوده، روز سیزدهم فروردین را هم به اشتباه نحس خواندند.
برای مثال دو بیتی ای از «ابونصر فراهی» هست که نحوست روزهای هر ماه را بیان می کند :

هفت روزی نحس  باشد در مهی        زان  حذر  کن   تا   نیابی  هیچ رنج
سه و  پنج و سیزده با  شانزده       بیست ویک وبیست وچهار وبیست وپنج

از سویی دیگر پس از نفوذ فرهنگ سامی نوبت به رخنه ی فرهنگ اروپایی در زمان حکومت صفویان رسید که در این فرهنگ نیز عدد 13 را نحس می دانستند، و هنوز هم با پیشرفت های علمی و فن آوری پیشرفته اروپا، این خرافات عمیقا در دل بسیاری از اروپاییان وجود دارد که در مقایسه با خرافات شرقی، شمارگان آن ها کم نیست و مثال های بسیار دیگری مانند «داشتن روزی بد با دیدن گربه ی سیاه رنگ»، «احتمال رویدادی شوم پس از رد شدن از زیر نردبام» یا «شوم بودن گذاشتن کلید خانه روی میز آشپزخانه»، «خوش شانسی آوردن نعل اسب» و بسیاری موارد خرافی دیگر که خوشبختانه تا کنون وارد فرهنگ ما نشده اند و برای ما خنده آور هستند.

اما تنها چیزی که در فرهنگ ایرانی می توانیم درباره ی عدد سیزده پیدا کنیم، «بد قلق» بودن عدد 13 به خاطر خاصیت بخش ناپذیری آن است.(این خود نشانه ای از دانش بالای ایرانیان از ریاضی و به کارگیری آن در زندگی روزمره است.)

اما وقتی درباره ی نیکویی و فرخندگی این روز بیشتر دقت می کنیم منابع معقول و مستند با سوابق تاریخی زیادی را می یابیم.
همان طور که گفته شد سیزدهم فرودین ماه که تیر روز نام دارد و متعلق به فرشته یا امشاسپند یا ایزد سپند (مقدس) و بزرگواری است که در متون پهلوی و در اوستا تیشتر نام دارد و جشن بزرگ تیر روز از تیر ماه که جشن تیرگان است به نام او می باشد.

فروردین ماه نیز که هنگام جشن و سرور و شادمانی و زمان فرود آمدن فروهرها است. و تیر روز از این ماه نخستین تیر روز از سال می باشد در میان ایرانیان باستان بسیار گرامی بوده و پس از دوازده روز جشن که یادآور دوازده ماه سال است، روز سیزدهم را پایان رسمی روزهای جشن نوروز می دانستند و با رفتن به کنار جویبارها و باغ و صحرا و شادی کردن در واقع جشن نوروز را با شادی به پایان می رساندند و به قول امروزی ها «حسن ختامی بود بر بزرگ ترین جشن سال».

در کتاب « المحاسن و الاضداد » گفته شده :
«... در صحن کاخ سلطنتی دوازده ستون از خشت خام برپا می کردند که در هریک از آنها یکی از حبوبات دوازده گانه را می کاشتند و کـُشتی که از پشم گوسفند بافته می شود، شش قسمت است که هر قسمت دوازده رشته می شود که بطور مجموع هفتاد و دو نخ می شود، می بستند.» عدد شش اشاره است به شش گاههنبار و عدد دوازده به یاد دوازده ماه است و هفتادودو هم به هفتادودو فصل یسنا اشاره است.

تاریخچه ی سیزده بدر

همانطور که پیشینه ی جشن نوروز را از زمان جمشید می دانند درباره ی سیزده به در (سیزده بدر) هم روایت هست که :
«... جمشید، شاه پیشدادی، روز سیزده نوروز را در صحرای سبز و خرم خیمه و خرگاه بر پا می کند و بارعام می دهد و چندین سال متوالی این کار را انجام می دهد که در نتیجه این مراسم در ایران زمین به صورت سنت و آیین درمی آید و ایرانیان از آن پس سیزده بدر را بیرون از خانه در کنار چشمه سارها و دامن طبیعت برگزار می کنند ...»
اما برای بررسی دیرینگی جشن سیزده بدر از روی منابع مکتوب، تمامی منابع مربوط به دوران قاجار می باشند و گزارش به برگزاری سیزده به در در فروردین یا صفر داده اند، از همین رو برخی پژوهشگران پنداشته اند که این جشن بیش از یکی دو سده دیرینگی ندارد اما با دقت بیشتر در می یابیم که شواهدی برای دیرینگی این جشن وجود دارد.
همانطور که پیش از این گفته آمد، تنوع و گوناگونی شیوه های برگزاری یک آیین، و دامنه ی گسترش فراخ تر یک باور در میان مردمان، بر پایه ی قواعد مردم شناسی و فرهنگ عامه، نشان دهنده ی دیرینگی زیاد آن است.

همچنین مراسم مشابه ای که به موجب کتیبه های سومری و بابلی از آن آگاهی داریم، آیین های سال نو در سومر با نام «زگموگ» و در بابل با نام «آکیتو» دوازده روز به درازا می کشیده و در روز سیزدهم جشنی در آغوش طبیعت برگزار می شده. بدین ترتیب تصور می شود که سیزده بدر دارای سابقه ای دست کم چهار هزار ساله است.

شیوه های برگزاری و مراسم سیزده بدر

همانگونه که اشاره شد شیوه های برگزاری این جشن و همچنین مراسم و آداب این روز بسیار متفاوت و گسترده می باشد که در اینجا به تفصیل نمی توان به آنها پرداخت، اما همانطور که می دانیم سیزدهم فروردین تیشتر روز می باشد و آغاز نیمسال دوم زراعی، و مردمان ایرانی برای نیایش و گرامیداشت تیشتر، ایزد باران آور و نوید بخش سال نیک به کشتزارها و مزارع خود می رفتند و در زمین تازه روییده و سرسبز و آکنده از انبوه گل و گیاهان صحرایی به شادی و ترانه سرایی و پایکوبی می پرداختند و از گردآوری سبزه های صحرایی و پختن آش و خوراکی های ویژه غافل نمی شدند.
بخشی دیگر از آیین های سیزده بدر را هم باورهایی تشکیل می دهند که به نوعی با تقدیر و سر نوشت در پیوند است.
برای نمونه فال گوش ایستادن، فال گیری (به ویژه فال کوزه)، گره زدن سبزی و گشودن آن، بخت گشایی (که درسمرقند و بخارا رایج است)
و نمونه های پرشمار دیگر ...

علاوه بر این ها آیین های سیزده بدر مانند چهارشنبه سوری و نوروز، پر شمار، زیبا و دوست داشتنی است، بازی های گروهی، ترانه ها و رقص های دسته جمعی، گردآوری گیاهان صحرایی، خوراک پزی های عمومی، بادبادک پرانی، سوارکاری، نمایش های شاد، هماوردجویی جوانان، آب پاشی و آب بازی بخشی از این آیین هاست که ریشه در باورها و فرهنگ اساطیری دارند. از جمله شادی کردن و خندیدن به معنی فروریختن اندیشه های پلید و تیره، روبوسی نماد آشتی، به آب سپردن سبزه ی سفره ی نوروزی نشانه ی هدیه دادن به ایزد آب «آناهیتا» و گره زدن علف برای شاهد قرار دادن مادر طبیعت در پیوند میان زن و مرد، ایجاد مسابقه های اسب دوانی که یادآور کشمکش ایزد باران و دیو خشک سالی است.

علف گره زدن

افسانه ی آفرینش در ایران باستان و موضوع نخستین بشر و نخستین شاه و دانستن روایاتی درباره ی «کیومرث» دارای اهمیت زیادی است، در «اوستا» چندین بار از کیومرث سخن به میان آمده و او را نخستین پادشاه و نیز نخستین بشر نامیده است.

گفته های «حمزه ی اصفهانی» در کتاب «سِنی ملوک الارض و الانبیاء» صفحه های 23 تا 29 و گفته های «مسعودی» در کتاب «مروج الذهب» جلد دوم صفحه های 110 و 111 و «بیرونی» در کتاب «آثار الباقیه» بر پایه ی همان آگاهی است که در منبع پهلوی وجود دارد که :
«مَشیه» و «مَشیانه» که دختر و پسر دو قلوی کیومرث بودند، روز سیزدهم فروردین برای نخستین بار در جهان با هم ازدواج کردند. در آن زمان چون عقد و نکاحی شناخته نشده بود ! آن دو به وسیله ی گره زدن دو شاخه ی «موُرد»، پایه ی ازدواج خود را بنا نهادند و چون ایرانیان باستان از این راز به خوبی آگاهی داشتند، آن مراسم را به ویژه دختران و پسران دم بخت انجام می دادند، امروزه نیز دختران و پسران برای بستن پیمان زناشویی، نیت می کنند و علف گره می زنند.
این رسم از زمان «کیانیان» تقریبا فراموش شد و در زمان «هخامنشیان» دوباره آغاز شد و تا امروز باقی مانده است.
در کتاب «مُجمل التواریخ» چنین آمده است : «... اول مردی که به زمین ظاهر شد، پارسیان آن را «گل شاه» نامیدند، زیرا که پادشاهی او الا بر گل نبود، پس پسر و دختری از او ماند که مشیه و مشیانه نام گرفتند و روز سیزده نوروز با هم ازدواج کردند و در مدت پنجاه سال هیجده فرزند بوجود آوردند و چون مُردند، جهان نود و چهار سال بی پادشاه بماند.»

همانگونه که شباهتی بین چارشنبه سوری و نوروز امروزی متداول در تهران و شهرهای بزرگ، با شیوه های اصیل و کهن آن وجود ندارد، سیزده بدر امروزی نیز تنها نامی از یک جشن کهن را برخود داشته و هیچ شباهتی به آیین کهن و یادگار نیاکان ما ندارد. نحوه ی اجرای این جشن، مانند بسیاری از دیگر آیین های ایرانی، عمیقا از شیوه ی اصیل و باستانی خود دور شده است و به شکل فعلی آن، دارای سابقه ی تاریخی در ایران نیست.
اگر در گذشته مادران و پدران ما، سبزه های نوروزی خود را در این روز به صحرا می برده و برای احترام به زمین و گیاه، آن را در آغوش زمین می کاشته اند، امروزه ما آن را به سوی یکدیگر پرتاب می کنیم و تکه تکه اش می کنیم.
سیزده بدرِ پیشینیان ما، روزی برای ستایش تیشتر، برای طلب باران فراوان در سال پیش رو، برای گرامیداشت و پاکیزگی طبیعت و مظاهر آن، و زیست بوم مقدس آنان بوده است. در حالیکه امروزه روز ویرانی و تباهی طبیعت است.

 بن نوشت ها :

1. تاریخ نوروز و گاه شماری ایران - عبدالعظیم رضایی.
2. راهنمای زمان جشن ها و گردهمایی های ملی ایران باستان - رضا مرادی غیاث آبادی.
3. نوشتار جشن زنانه ی سیزده بدر - رضامرادی غیاث آبادی.
4. اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان - عبدالعظیم رضایی.
5. آثارالباقیه- ابوریحان بیرونی، ترجمه ی اکبر دانا سرشت.
6. فرهنگ لغات برهان قاطع - محمد حسین بن خلف تبریزی.
7. سخنرانی های استاد غیاث آبادی در بنیاد جمشید پیرامون جشن های ایرانی.

جشن هم پیوستگی با طبیعت 13 به در

سیزده به در، جشن هم پیوستگی با طبیعت و نمایاندن این پیمان است.
جشن ِ به آب سپاری سبزه‌های نوروزی به آب روان، که نمایانگر ِ روان و همخوان شدن مردمان فرهنگ مند پشته ایران با آب و هوا و خاک و فروغ ِ جان بخش می باشد.
جشن پیوند و نو کردن پیمان ِ همه ساله با گل گیاه و سبزه گره ‌زنی.

سیزده به در:
می گوییم نوشته ها و برجا مانده های ِ چندانی در دست نداریم که پیشینه سیزده به در را در دسترسِ مان بگذارد و شور بختانه این درست است.
اما چرا در دست نداریم؟
زیرا آن چه را که داشتیم پاره پاره کردند و سوزاندند به جز از آن چه که در سینه ها و یاد ها سپرده شده بودند. سرودهایی بودند که مردمان آن ها را از بر داشتند (مانند سرودهای زرتشت) و یا اسکندر گجستک در هنگام یورش به ایران به پیشنهاد ِ استادش ارستو با خود به مقدونیه و یونان برده بود و یا در پژوهش های باستان شناسی به دست آمدند.

بنا بر آن چه آمد جای ِ پای ِ سیزده به در را در هنگام سرافرازی ایران و ایرانی در دست نداریم. اما اینکه شاید این جشن و سنت خوش آیند در پیش از اسلام نبوده است چندان پذیرفتنی نیست. چرا که این جشن را به گونه های دیگری در جا به جای پشته یا فلات ایران می یابیم و می بینیم.
برای نمونه:

سیزده به در در افغانستان و تاجیکستان:

در جاهای ِ گوناگون ِ افغانستان و همچنین تاجیکستان از نخستین و تا گاه تا چهارمین هفته ی پس از نوروز را با همان چهره ای که ایرانیان امروزی سیزده به در را برگزار می کنند به دشت و هامون می روند و در کنار یکدیگر و با همیاری و همدلی و هماهنگی به جشن و شادی می پردازند و ... سبزه نیز گره می زنند.
در همه جای افغانستان به دنبال جشن چارشنبه سوری که در چهارشنبه ی پایانی سال برگزار می شود چارشنبه نخستین سال را به جشن می نشینند درست به مانند سیزده به در نزد ایرانیان امروزی، اگر جه نام آن سیزده به در نیست.
در جاهایی از افغانستان همچون کابل، اما تا چهار هفته پس از نوروز نیز به دشت و هامون و بهگفته خودشان گل گشت رفتن دنبال می شود. این چها بار در چهار هفته ی آغازین سال نو را شاید در گذشته چارشنبه بر گزار می کردند ولی در سال های ِ نزدیک ِ گذشته در روز ِ آدینه یا جمعه، چرا که روز آسودگی و تعطیلی است و همه به آسانی می توانند به آن به پیوندند.
با گفته نماند که آنان می گویند به سبزه گره زدن و یا اینکه به سبزه لگد کردن می رویم. (برداشتی ازپژوهش های دکتر اکرم عثمان).

بنا برآنچه خواندید سیزده و یا به گل گشت رفتن آیینی کهن و ریشه دار در فرهنگِ کهن ِ پشته ایران می تواند باشد و نمی تواند آیینی تازه به شمار آید.

نحسی شماره ی سیزده :

به شماره سیزده که هیچ شماره و آوایی در نزد مردمان پشته ایران بد و بدشگون و یا نحس نبوده است. این نحسی چارشنبه ها و یا شماره سیزده پیش کشی است تازی و عربی که امید است اندک اندک از میان باورهای مردم ما ناپدید گردد.
آورده اند که در یونان کهن، یک بار رود نیل بیش از پیش خروشید و خانه و آبادی یونانیان آن زمان را از میان برد. یونانیان بنا بر باورهاشان دست به قربانی زدند و خون ِ چه چهارپایان و انسان هایی را که برای خوشنودی خدایان نریختند. اما رود همچنان می خروشید و ویرانی به بار می آورد. گروه دانایان و گردانندگان گفتند که اینک باید خدایی را قربانی کرد. در آن هنگام برای هر خدایی یک نمودی انسانی نیز بر می گزیدند. به همین نیز هنگامی که گفتند خدایی باید قربانی شود، یعنی نمود آن خدا باید قربانی شود. برای اینکه خدای قربانی شونده را برگزینند گفتند نخستین خدایی که به درون بیاید خدای قربانی شونده است. چنان شد که خدای سیزدهم نخستین کسی بود که پا به درون گذاشت و ...
پس از آن رویداد، هیچ کس دیگر نمایندگی خدای سیزدهم را نپذیرفت و شماره سیزده نیز در نزد یونانیان بد شگون و نحس بر شمرده شد. (دکتر وندیداد گلشنی).
در دبی دیدم که در آسان سرهاشان (آسانسور) شماره 12 دارند و سپس 14. چرا که آنان 13 را نحس و بدشگون می دانند.
شنیدم که چینیان شناره 13 را دوست هم دارند و کوشش می کنند برای نمونه خانه ی 13 پنجره و ... داشته باشند.
ما ایرانیان بنا بر فرهنگ ِ پر باری که برایمان به ارمغان نهاده اند. هیچ شماره و آوایی را بد شگون و نحس بر نمی شماریم و امیدوارم که این باور ِ به دور از خرد و اندیشه از میان باورهای مردمان ایران زمین و هر خردمندی رخت بر بندد.

برگزاری سیزده:

یکی دو روز به سیزده مانده، خانواده ها با یاری ِ یکدیگر ناهار و خوراکی های روز سیزده را فراهم می آورند و پس از به آب سپردن سبزه هاشان که نمود پیوستن به طبیعت می باشد به جشن و شادی و بازی می پردازند.
دخدران جوان سبزه گره می زنند و زیر لب و یا با دوستانشان می خوانند:
سیزده بدر
سال دگر
بچه بغل
خونه شوور(شوهر)

پس از نیمروز و پس از خوردن کاهو و سکنجبین (سرکه انکبین سرکه انجبین) و یا شبدر و شنگ و گاه یونجه با سرکه، هم آوند های (ظرف های)، آش رشته پیش کشیده می شوند و مزه های خوش دهان هلا و بوهای نیکو هوا را پر می نمد.
بدین گونه 
جشن نوروز که دوازده روز به درازا می‌کشد. در سیزدهمین روز که خانواده‌ها گروه گروه به بیرون از شهر و ده می‌روند و در دشت و دمن به شادی و شادمانی و پایکوبی و دست‌افشانی می‌پردازند پایان می گیرد.
"
جشن پیوند و نو کردن پیمان ِ همه ساله با گل گیاه و سبزه گره ‌زنی.
"

هرگونه برداشت از نوشته‌های این تارنگار(وبلاگ) تنها با یادآوری نام و نشانی آریوبرزن و نام نویسنده روا (مجاز) می‌باشد